İnsanın çocukluğunu en çok hangi mevsim hatırlatır deseler hiç düşünmeden bahar derim. Dallarda beliren her çiçek, hatıralara atılan birer kanca sanki… Bahçemizin en güzel köşesindeki o yaşlı erik ağacı da böyle çiçeklenirdi ilkin. Sonra meyveye dururdu da tırmanıp topladığımız her eriğin tadı damağımızda patlardı. Sahi, o tatlar şimdi neredeler? Soframızdaki körpecik rokalar, pazardaki sulu şeftaliler ve elmalar, şimdi hangi köydeler?
Toprağın kokusunu içimize çektiğimiz o günlerde, meyvenin dalından koparıldığı anın ayrı bir neşesi vardı. Güneşin altında ısınmış bir eriği avuçlayıp ısırmak, çocuk aklımızla bile bir mucize gibi gelirdi. Oysa şimdi aynı meyveler, aynı renklerle karşımıza çıksa da içlerinde bir şeylerin eksik olduğunu hissediyoruz. Belki de değişen yalnızca zaman değil; toprağın, emeğin ve doğallığın kendisi artık.
Artık meyve ve sebzeler her türlü iklimde kolayca yetiştiriliyor. Peki vücudumuzun ihtiyaç duyduğu mineraller ne durumda? Onların eksikliği neden hiç olmadığı kadar gündemimizde?
“Nerede o eski meyve ve sebzelerin tadı…” diyerek hayıflananlar aslında haklı. Lezzetin azalması yalnızca nostalji değil; besin yoğunluğunun değişmesiyle ilişkili bir gerçek. Tarımda sanayileşme, suni gübreleme yöntemleri ve tarım ilaçları zamanla toprak kalitesini azalttı. Yenilen besinler aynı görünse de içeriklerindeki vitamin, mineral ve fitokimyasal yoğunluğu tartışma konusu hâline geldi. Dünya çapında yapılan analizler, modern tarım ürünlerinde bazı mikro besin ögelerinin geçmişe kıyasla daha düşük oranlarda bulunduğunu gösteriyor.
Doğal olmayan toprakta yetişen, uzun raf ömrü için erken toplanan, haftalarca depolanan gıdaların biyoyararlanımı zaten düşmüş durumda. Buna şehir hayatı, stres, hava kirliliği, uykusuzluk ve kronik hastalıklar da eklendiğinde tablo daha da karmaşıklaşıyor. “Yeterli beslendiğini sanan” modern insanın hücre düzeyinde mineral ve vitamin eksikliği yaşaması bu yüzden şaşırtıcı değil.
Jetgiller Menüsü
1962 yılında yayınlanmasına ve üzerinden yarım asırdan fazla süre geçmesine rağmen bize hâlâ gelecekten seslenen Jetgiller çizgi dizisini izlemeyen yoktur. Jetgiller’in dünyasında gördüğümüz birçok teknoloji, bugün gerçekten hayatımızın bir parçası oldu. Akıllı saat, görüntülü konuşma, robot süpürge, akıllı ev sistemleri, e-kitap ve dijital gazeteler, elektrikli diş fırçası… Bu dizide uçan arabalar, robotlar ve fantastik birçok ayrıntıdan sonra hafızalara kazınan sahnelerden biri de ailecek yemek saatleriydi: Kapsül makinesinden çıkan tek lokmalık akşam yemekleri!
Jetgille’rin hızına henüz yetişemedik. Ancak günümüzde gördüğümüz her vitamin ve mineral takviyesini bir çırpıda yutma eğilimimiz biraz bu hayranlıktan geliyor olabilir. “Eksik kalmayayım, bağışıklığım düşmesin, herkes alıyor…” gibi düşüncelerle takviye rafları âdeta modern çağın kapsül makinelerine dönüştü. Oysa insan bedeni bir makine değil; karmaşık, hassas ve dengeli bir biyokimyasal orkestradır.
Medya Etkisi
Dr. Ecz. Zeynep Büşra Aslan, son yıllarda hem dünyada hem de ülkemizde besin desteklerine olan ilgi ve alakanın gün geçtikçe artmasının sebeplerinden birinin sosyal medya ve internetten yapılan kontrolsüz satış ve pazarlama stratejisi olduğunu vurguluyor. Ne yazık ki bu durum, insanların besin takviyelerini bilinçsizce ve rastgele kullanmalarına neden olup tahmin edilemeyecek derecede kötü sonuçlar doğurabiliyor. Peki, besin takviyesi kullanmayı tamamen bırakalım mı? Elbette hayır. Asıl mesele, doğru kullanım şartlarını öğrenmek.
Ne Zaman Kullanılmalı?
Vücudumuz kusursuz bir düzende yaratılmıştır. İşleyişte meydana gelen aksaklıklarda savunma mekanizması, hormonlar gibi kurtarma/iyileştirme süreçleri devreye girer. Ne var ki bazı tahribatlar dışarıdan tedavi desteği gerektirir, bedenimiz de bunu farklı sinyallerle belli eder. Tecrübeli gözlem ve tıbbi tetkiklerle sinyaller okunur, gerekli destek planlanır.
İşte tam bu noktada takviyeler devreye girer. Vücuda yeterli düzeyde alınamayan maddeleri ikame ettikleri için oldukça kıymetlidirler. Hastalıkların getirebileceği olası eksiklikler ya da hastalıklardan korunmak için diyete eklenmesi gereken vitamin ve minerallerin titizlikle seçilmesi, nokta atışı bir tedavi planının ilk basamağıdır.
Vücudun Sinyallerine Kulak Verin
İnsan bedeni konuşur. Ama kelimelerle değil; hâlsizlikle, saç dökülmesiyle, tırnak kırılmasıyla, gece kramplarıyla, odaklanma güçlüğüyle… Çoğu hasta şu cümlelerle doktora başvurur: “Kendimi iyi hissetmiyorum ama tam olarak ne olduğunu da bilmiyorum.” Çoğunlukla bu belirsiz yakınmaların altında sessiz bir eksiklik yatar. Unutulmamalıdır ki belirti görmek tanı koymak değildir. Modern tıpta yaklaşım nettir: Önce mevcut ölçülür, sonra eksikler yerine koyulur. Tahlil yapılmadan takviye almaya başlamak, beklenen faydayı sağlamayabilir.
Hangi Belirti, Hangi Eksikliğe İşaret Eder?
- Kas seğirmesi: Magnezyum
- Ağızda aft: B12 vitamini
- Ayakta uyuşma: B1 vitamini
- Baş dönmesi: Demir
- Çarpıntı: Demir
- Diş eti kanaması: C vitamini
- Tırnakta beyaz leke: Çinko, kalsiyum
- Geç iyileşme: C vitamini
- Saç dökülmesi: Demir, D vitamini
- Sık kramp: Potasyum
- Sürekli yorgunluk: D vitamini, demir
- Kaygı hâli: Omega-3
- Görmede zayıflama: A vitamini
- Unutkanlık: B6 vitamini
İlaçlarla Etkileşime Girebilir
Yaş ilerledikçe mide asidi azalır, emilim düşer. Özellikle B12 vitamini eksikliği 65 yaş üstünde oldukça yaygındır. D vitamini sentezi ciltte azalır. Kemik erimesi riski artar. Bu nedenle kalsiyum ve D vitamini desteği çoğu yaşlı bireyde önemlidir. Koenzim Q10, hücresel enerji üretiminde rol oynar. Özellikle kolestrol ilacı kullanan hastalarda seviyeleri düşebilir. Omega-3 kalp sağlığı açısından destekleyici olabilir. Kolajen ve eklem sıvısı takviyeleri bazı kişilerde semptomatik rahatlama sağlar; ancak mucizevi “yeni diz” vaatleri bilimsel değildir.
Yaşlı bireylerde karaciğer metabolizması yavaşlar, böbrek fonksiyonu azalır. Bu yaş grubunda en kritik konu çoklu ilaç kullanımıdır. Takviyeler ilaçlarla etkileşime girebilir. Her yeni takviye bu karmaşık denkleme eklenen yeni bir değişkendir. Magnezyum bazı tansiyon ilaçlarının etkisini artırabilir. Kalsiyum tiroid ilacının emilimini azaltabilir. Bu nedenle gıda takviyeleri mutlaka hekim kontrolünde seçilmelidir.
Aynı ilaç, farklı tabakta farklı etki gösterir. Süt, kahve ya da greyfurt; tedaviyi ya güçlendirir ya da sessizce bozar.
Dr. Ecz. Zeynep Büşra Aslan’dan Bilimsel Veriler Işığında Besin Takviyesi Rehberi
- Kullanmaya karar vermek için doktor veya eczacınıza danışın. Çevrenizden duyduğunuz “Bana çok iyi geldi.” şeklindeki tavsiyelere güvenip herhangi bir takviyeyi asla kullanmayın.
- Onaylı, güvenilir markaların ürünlerini tercih edin.
- Doz aşımına dikkat edin. Fazlası “daha iyi” değildir. Bazı vitamin ve minerallerin fazla alınması karaciğer ve böbreğinize aşırı yük bindirebilir.
- Çocuk, yaşlı ve hamileler için ciddi riskler vardır. Bu gruplarda takviye kullanımı daha dikkatli ve mutlaka uzman kontrolünde olmalıdır.
- B vitamini kompleksleri gibi suda çözünen vitaminleri, aç ya da tok fark etmeden, istediğiniz zaman alabilirsiniz. Sabahları almak, alışkanlık kazanmayı kolaylaştırır.
- A, D ve E gibi yağda çözünen vitaminleri, emilimi artırıp, daha etkili olmasını sağlamak için yiyeceklerle birlikte alın.
- Multi vitamin ve kalsiyum gibi ayrı takviyeleri birkaç saat aralıklarla almaya dikkat edin.
Tabağınız Da Etkili
İlaçları genellikle “tek başına çalışan” maddeler gibi düşünürüz. Oysa sindirim sistemi bir laboratuvar gibidir. Yediğimiz her lokma, içtiğimiz her içecek; aldığımız ilacın emilimini, etkisini ve yan etkisini değiştirebilir. Örneğin demir ilacı kullanan bir hastanın ilacını sabah sütle içtiğini düşünelim. Kalsiyum, demirin bağırsaktan emilimini belirgin şekilde azaltır. Sonuç? Hasta aylarca demir kullanır ama değeri yükselmez.
Greyfurt suyu içeriğindeki maddeler sayesinde, karaciğerde ilaç metabolizmasından sorumlu bazı enzimleri baskılar. Bu da bazı tansiyon ilaçlarının, kolesterol düşürücülerin ve kalp ritim ilaçlarının kandaki düzeyini beklenmedik şekilde artırabilir. Yani aynı doz ilaç, iki kat etki gösterebilir.
Tiroid tedavisi gören hasta ilacını kahvaltıyla birlikte alırsa, özellikle lifli gıdalar ve kahve ilacın emilimini azaltabilir. Bu nedenle, levotiroksin gibi bir tiroid ilacı aç karnına ve tek başın alınmalıdır. Şunu unutmamak gerekir: İlaçların üzerinde “aç karnına” veya “tok karnına” yazmasının ciddi nedenleri vardır. Bu ifadeler rastgele konmaz.
Doğru Eşleşmeler Önemli
Besin–ilaç etkileşimleri kadar, doğru eşleşmeler de önemlidir. Bazı kombinasyonlar gerçekten emilimi artırır ve tedavi başarısını yükseltir.
- Demir + C vitamini: Demir özellikle bitkisel kaynaklıysa emilimi düşüktür. C vitamini demirin bağırsaktan geçişini artırır. Bu nedenle demir takviyesi portakal suyu ya da C vitamini ile birlikte alındığında daha etkili olur.
- D vitamini + Yağlı öğün: D vitamini yağda çözünen bir vitamindir. Yağ içermeyen bir öğünle alındığında emilimi azalabilir. Çalışmalar, D vitamininin yağ içeren ana öğünle birlikte alındığında kandaki serum düzeylerinin daha iyi yükseldiğini göstermektedir.
- Kalsiyum + D vitamini + K vitamini: D vitamini, kalsiyumun bağırsaktan emilimini artırır. K2 vitamini ise kalsiyumu kemiklere yönlendirir. Bu nedenle kemik erimesi tedavisinde bu üç destek sıklıkla birlikte planlanır. Kan sulandırıcı (özellikle Coumadin/Warfarin) kullananlar, K2 vitamini takviyesi almadan önce mutlaka doktoruna danışmalıdır.
- Magnezyum + B6 vitamini: Bazı çalışmalar B6 vitamininin magnezyumun hücre içine taşınmasını kolaylaştırdığını göstermiştir. Özellikle kas krampları tedavisinde birlikte kullanımları tercih edilebilir.
Besin takviyeleri direkt güneş ışığı, nem ve sıcaklıktan etkilenirler. Bu nedenle serin, karanlık bir yerde saklanmalıdır. Çoğu vitamin takviyesi oda sıcaklığında, kapağı sıkıca kapatılmış şekilde saklanır. Ancak hava, ısı ve ışığa maruziyet sonucu ölebilecek kültürler içeren probiyotikler, yağ asidi ve bazı sıvı formdaki takviyelerin soğukta, buzdolabı kapağında muhafaza edilmesi gerekir.
