Gün bitmiş, ev sessizleşmiş. Koltuğa uzanıp telefonu elinize alıyorsunuz. Niyetiniz yalnızca birkaç haber başlığına göz atmak. Başınızı kaldırdığınızdaysa bir saat geçmiş. Hiç tanımadığınız birinin boşanma sürecinin ayrıntılarını, bir başkasının iş yerinde yaşadığı anlaşmazlığı öğreniyorsunuz. Telefonu bırakırken içinizde tuhaf bir mahcubiyet kalıyor. Oysa bunca sırrı öğrenmek için kapı dinlemediniz, çanta karıştırmadınız, kimsenin günlüğünü okumadınız. Kapılar zaten açıktı!
Eskiden sınırlar daha görünür, uyarı levhaları daha belirgindi; “Gizliyse özeldir.” demek mümkündü. Artık birinin gizlisini araştırmaya gerek kalmadan pek çok şey kendiliğinden önümüze düşüyor. Pek çoğumuz için tanıdık bir durum bu. Dijital dünya, mahremiyet hakkındaki en yerleşik sezgilerimizi zorluyor.
Merak mı, Tecessüs mü?
TDK merak kavramını “bir şeyi anlamak veya öğrenmek için duyulan istek” olarak açıklıyor. Davranışsal iktisat ve karar alma süreçleri üzerine çalışmalarıyla tanınan Prof. George Loewenstein ise “bilgi boşluğu” yaklaşımında merakı, bildiğimizle bilmek istediğimiz arasındaki mesafeyle açıklıyor: Eksik olduğunu fark ettiğimiz bilgi, o boşluğu tamamlama isteğini harekete geçiriyor.
Tecessüs ise başka bir yere açılıyor. Arapça “cess” kökünden gelen kelime, ahlak terimi olarak bir kimsenin özel durumunu onun bilgisi ve rızası dışında gizlice araştırmayı ifade ediyor. Kur’an-ı Kerim’in sakındırdığı davranış da tam olarak bu: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Gizlilikleri araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın.” (Hucurât suresi, 49/12)
Merak duygusu insanı evreni anlamaya, ilme, sanata, felsefeye ve keşfe yönlendirirken tecessüs, başkasının özel ve mahrem bilgisinin peşine düşürür. İkisi arasındaki temel fark, merakın yöneldiği alan ve taşıdığı niyettir. Merakın bir başkasının gizli yaşamını araştırmak için kullanılması, onu masum bir öğrenme arzusu olmaktan çıkarır ve “tecessüs”e çevirir.
Uzman psikolog İnci Yıldız, mahremiyeti sadece gizlenenlerden ibaret görmek yerine “benliğin nefes aldığı iç oda” olarak tanımlar. Ona göre merak bu odanın kapısını çalarken, tecessüs anahtar deliğinden gözetler. Ne var ki bu bakış açısı, ortada hep kapalı bir kapı olduğu varsayımına dayanır. Peki, ya kapının ardına kadar açık olduğu durumlarda ne olur?
Açıkta Olan, Sahipsiz midir?
Dijital dünyada mahremiyet üzerine geliştirdiği “bağlamsal bütünlük” kavramıyla tanınan Prof. Dr. Helen Nissenbaum, mahremiyeti . . .
Merak Terbiye Edilebilir mi?
Bir bilgiye hangi gözle baktığımız sorusu, bizi niyete götürür. Erken dönem İslam ahlakçılarından Hâris el-Muhâsibî, insanın davranışlarından önce niyetlerini sorgulaması gerektiğini söyler. Aynı muhasebe, merak için de geçerlidir. Bir bilgiyi öğrenme imkânımız olabilir; fakat bundan önce şu soruyu sormamız gerekir: “Ben bunu gerçekten neden bilmek istiyorum? Yardım etmek için mi, anlamak için mi, yoksa yalnızca merakımı gidermek için mi?”
Gel gelelim niyet de tek başına yeterli değildir. İyi niyetle sorulmuş bir soru, yanlış zamanda, yanlış ilişkide veya karşı tarafın sınırını dikkate almadan sorulduğunda yine incitebilir. Niyet kadar bağlamı ve üzerimize gerçekten bir sorumluluk düşüp düşmediğini de hesaba katmamız gerekir.
Nevevî’nin Kırk Hadis’inde yer alan bir rivayet, bu soruya bir ölçü verir: “Kişinin kendisini ilgilendirmeyen şeyi terk etmesi, Müslümanlığının güzelliğindendir.” (Tirmizî,
Zühd, 11).
Burada karşımıza iki ayrı ahlaki sınır çıkar. Tecessüs, “Başkasının mahremine hangi yolla sızıyorsun?” diyerek ihlalin yöntemini sorgular. Malayani ise önümüze serilen bilgi karşısında “Bu gerçekten seni ilgilendiriyor mu?” sorusuyla lüzumsuzluğu masaya yatırır. Biri mahremiyete nasıl yaklaştığımızla, diğeri ise neyi bilmeye ihtiyaç duyduğumuzla ilgilidir.
Bir insanın hayatını görünür hâle getirmesi bize onu sınırsızca seyretme hakkı verir mi? Dijital çağda mahremiyetin kapısı bazen açık duruyor. Fakat açık bir kapı, her zaman içeri girme daveti değildir.
Kapı Açık, Peki Ya Sınırlar?
Tecessüs çoğu zaman gizli olana ulaşmak için ayrıca bir adım atmayı gerektirir: Kapıyı zorlamak, çantayı karıştırmak, çekmeceleri boşaltmak… Malayani ise çaba istemez: Ekranı kaydırmak yeter!
Bu ayrım, en baştaki düğümü çözer. Çağımızın merakı çoğu zaman . . .
Bir sorunun bedelini her zaman soran kişi ödemez. Bizim için birkaç saniyelik merak, karşımızdaki insanı yıllardır taşımaya çalıştığı bir acıya yeniden götürebilir.
Sormamak da Yanlış Olabilir mi?
Peki, hiç soru sormayalım mı? Hayır. Peygamber Efendimiz, kişiyi ilgilendirmeyeni terk etmeyi öğütler; ilgilendireni değil. “Beni ilgilendirmiyor.” sözü kimi zaman mahremiyete saygıdır, kimi zaman ise bir sorumluluğun yanından geçip gitmenin en kolay bahanesi. Önemli olan, yalnızca merakımızı gidermekle gerçekten yardıma ihtiyaç duyan birine el uzatmak arasındaki farkı görebilmek.
Merak etmek, soru sormak her zaman insanın sınırını aşmaz; kimi zaman insana doğru bir adım atar. Felsefeci Neil Manson, bilgi edinmenin sınırsız ve koşulsuz bir iyilik olarak görülemeyeceğini; bir bilgiyi hangi yöntemle, hangi amaçla ve hangi bağlamda aradığımızın da ahlaki önem taşıdığını savunur. Bu bakışla bilmemek kendi başına bir “erdem” olmadığı gibi, bilmek de kendi başına bir “hak” değildir.
Doğru davranış, ikisinden birini her seferinde seçmek değil, hangi durumda hangisinin gerektiğini ayırt edebilmektir.
Gazâlî’ye göre bilginin değeri yalnızca doğru olmasından değil, insanın hayatında neye hizmet ettiğinden de anlaşılır. Aynı soru bir durumda şefkat, başka bir durumda müdahale olabilir. Bir annenin çocuğuna sorduğu soru ile yeni tanıştığımız birinin sorduğu soru, kelimesi kelimesine aynı olabilir ama aynı anlamı taşımaz. Bir dostun “Gerçekten iyi misin?” diye ikinci kez sorması ile birinin çay sohbetinde “Eee, hâlâ çocuk yok mu?” diye sorması dil bilgisi bakımından yalnızca iki soru cümlesidir. İnsanî açıdan ise aralarındaki mesafe barizdir.
Bir komşunun dedikodusunun devamını merak etmekle, zor durumda olduğunu . . .
Gördük, Ne Yapacağız?
Akşam yine koltuktayız, telefon yine elimizde. Ekrana neyin düşeceğini her zaman seçemeyiz; akış bizi tanımadığımız insanların kavgalarına, boşanmalarına, dertlerine savurmaya devam edecek. Ama neyin peşine düşüp düşmeyeceğimizi irademizle seçebiliriz.
Bir mahremiyet problemi var, doğru. Fakat problem yalnızca kapının kilidinde değil, bizim o kapıyla kurduğumuz ilişkide. Bile isteye paylaşılan şeyin sorumluluğu da tek bir tarafa ait değil!
Paylaşan, pencereyi nereye açtığından; bakan, o pencereden nasıl baktığından sorumlu.
Sınır bilgiyi edinmekle de bitmiyor. İstemeden öğrendiğimiz bir şeyi ne yapacağımız da bir sorudur. Bir bilginin doğru olması, onu aktarmayı kendiliğinden doğru hâle getirmez. “Ben yalan söylemiyorum ki; gördüğümü anlatıyorum.” savunması da bu yüzden yeterli değildir.
Sormak her zaman sınır ihlali, susmak da her zaman incelik değildir. Asıl mesele, bir bilgiyi öğrenip öğrenemeyeceğimizden önce onu neden bilmek istediğimizdir.
Nerede Duracağını Bilmek
Peygamber Efendimiz, söylenen şey kişide gerçekten varsa bunun gıybet, yoksa iftira olduğunu bildirir (Müslim, Birr, 70). Çünkü başkasının hayatına dair bir şeyi öğrenmek, o bilginin sahibi olmak değildir. Bazen yapılacak en doğru şey bir sonraki ayrıntının peşine düşmemektir. Bazen soruyu sormadan durmak. Bazen de gerçekten bize düşen bir sorumluluk varsa kapıyı usulca çalmak.
Mesele her şeyi bilmek değil, ötekinin hayatında bize düşen yerin neresi olduğunu bilmektir.
